Groninger Nova Jazz Project
Antônio Carlos Jobim – een Braziliaan met Europese wortels
Er zijn componisten bij wie je de plaats waar ze geboren zijn onmiddellijk in hun muziek hoort. Bij Antônio Carlos Jobim is dat zonder twijfel Rio de Janeiro. Zijn muziek ademt de stad: het licht, de zee, de heuvels, de warmte en vooral het ontspannen ritme van het Braziliaanse leven. Toch begint het verhaal van Jobim niet in Brazilië. Zijn familienaam voert terug naar Jovim, een plaats in de buurt van Porto in Portugal. In de achttiende eeuw vertrok een voorvader vanuit Portugal naar Brazilië. Daar begon een familielijn die vele generaties later zou leiden tot een jongen die een van de belangrijkste componisten van de twintigste eeuw zou worden. Jobim was daarmee, net als zijn latere muzikale partner Stan Getz, een nakomeling van Europese emigranten. Alleen ging de reis bij Getz vanuit Oost-Europa via Londen naar Amerika, terwijl de familie Jobim vanuit Portugal naar Brazilië trok. Misschien is het daarom geen toeval dat Jobims muziek later zo gemakkelijk verschillende werelden met elkaar kon verbinden.
Rio de JaneiroAntônio Carlos werd op 25 januari 1927 geboren in Rio de Janeiro. Zijn vader was schrijver, dichter, journalist en diplomaat. Toen Jobim nog jong was, ging zijn moeder met hem en zijn zus naar Ipanema wonen. Het is een detail dat achteraf bijna voorbestemd lijkt. De jongen die opgroeide in Ipanema zou enkele decennia later de componist worden van Garota de Ipanema, het lied dat die naam over de hele wereld bekend zou maken. Maar van een toekomstige componist was in zijn jeugd nog weinig te merken. Jobim hield aanvankelijk meer van voetbal dan van piano. Muziek werd pas echt belangrijk toen zijn stiefvader hem een piano gaf en hem aanmoedigde muzieklessen te nemen. Daarmee begon een ontwikkeling die uiteindelijk veel verder zou gaan dan het spelen van populaire muziek.
Europa in RioJobim werd namelijk niet alleen gevormd door de muziek van Brazilië. Hij kreeg een klassieke muzikale opleiding en kwam onder invloed van de Duitse componist en muziekpedagoog Hans-Joachim Koellreutter, die in Brazilië woonde. Daarnaast raakte hij diep onder de indruk van Europese componisten als Claude Debussy en Maurice Ravel. Dat is belangrijk om te begrijpen wanneer je naar zijn muziek luistert. Jobim schreef geen ingewikkelde muziek om ingewikkeld te zijn. Zijn akkoorden kunnen rijk en verrassend zijn, maar ze klinken bijna altijd vanzelfsprekend. Melodie en harmonie lijken in zijn composities om elkaar heen te dansen. De kleur van zijn muziek heeft iets van impressionistische klassieke muziek, terwijl het ritme diep geworteld blijft in Brazilië. Europa en Brazilië kwamen in Jobim dus al samen voordat Amerika zich ermee ging bemoeien. De ontdekking van de jazzIn de jaren veertig en vijftig werd ook de Amerikaanse jazz steeds belangrijker voor Jobim. Hij luisterde naar de nieuwe generatie jazzmusici en raakte gefascineerd door de vrijheid en verfijning van de harmonieën. Vooral de cool jazz sprak hem aan. De muziek van musici als Gerry Mulligan en Chet Baker liet horen dat jazz ook licht en ingetogen kon zijn. Niet alles hoefde hard, snel of virtuoos te zijn. Er kon ruimte zijn. Stilte kon onderdeel van de muziek worden. En ergens daar begon de muzikale wereld van Jobim zich te verbinden met die van een Amerikaanse saxofonist die hij op dat moment nog nauwelijks kende: Stan Getz. Getz en Jobim waren vrijwel exact even oud. Jobim werd geboren op 25 januari 1927, Getz op 2 februari van datzelfde jaar. Twee mannen uit hetzelfde geboortejaar, gevormd op verschillende continenten.De geboorte van de bossa nova
In Rio was ondertussen iets bijzonders aan het ontstaan.Jonge Braziliaanse musici begonnen de traditionele samba op een nieuwe manier te benaderen. Het ritme werd subtieler. De zang werd zachter. De muziek kreeg meer ruimte en de harmonieën werden rijker. Een van de belangrijkste mensen achter deze ontwikkeling was Jobim. Samen met dichter Vinicius de Moraes schreef hij muziek waarin de Braziliaanse sfeer van Rio werd gecombineerd met harmonieën die duidelijk verwant waren aan de moderne jazz. En toen kwam João Gilberto. Zijn manier van gitaar spelen en zingen gaf de nieuwe muziek haar karakteristieke intimiteit. De gitaar legde een subtiele, voortdurend bewegende ritmische basis onder Jobims melodieën. De zang werd bijna fluisterend. Er ontstond iets nieuws. Bossa nova. Jobim was een van de architecten van die nieuwe muziek, maar hij zag haar niet als een breuk met wat eraan voorafging. Integendeel. De bossa nova was voor hem juist het resultaat van verschillende muzikale werelden die elkaar hadden gevonden. Braziliaanse samba. Europese harmonie. Amerikaanse jazz.En dan is daar Stan GetzIn 1962 krijgt Stan Getz Desafinado onder ogen, een compositie van Jobim. Hij neemt het nummer op met gitarist Charlie Byrd voor het album Jazz Samba. Het blijkt een schot in de roos. De Amerikaanse jazzwereld maakt kennis met de bossa nova en Getz hoort iets in deze muziek dat wonderwel bij zijn eigen spel past. Zijn warme, zachte tenorsaxofoon lijkt voor deze muziek gemaakt. Maar Getz wil meer dan een succesvolle plaat. Hij wil de muziek begrijpen. En zo komt hij uiteindelijk terecht bij João Gilberto en Antônio Carlos Jobim. In maart 1963 zitten zij samen in een studio in New York. Jobim aan de piano. João Gilberto met zijn gitaar. Getz met zijn saxofoon. De samenwerking is bijzonder omdat niemand probeert de ander te overheersen. Jobim blijft componist. João blijft Braziliaans. Getz blijft Getz. En juist daardoor werkt het. Getz speelt de melodieën van Jobim alsof hij ze al zijn hele leven kent. Zijn saxofoon wordt bijna een tweede stem boven de gitaar van João Gilberto. Het resultaat is Getz/Gilberto.
De wereld hoort Rio
Op het album staan verschillende composities van Jobim, waaronder Desafinado, Corcovado, O Grande Amor en Só Danço Samba. Maar één nummer springt eruit: The Girl from Ipanema. Het lied dat Jobim samen met Vinicius de Moraes schreef over een meisje dat door de straten van Ipanema loopt. Nu reist dat meisje de wereld over. Astrud Gilberto zingt de Engelse tekst. João Gilberto zingt in het Portugees. En Stan Getz speelt zijn beroemde, bijna achteloze saxofoonpartij. Het nummer wordt een wereldhit. Plotseling kent een groot deel van de wereld Ipanema, zonder er ooit geweest te zijn. En achter dat succes staat een componist die er zelf als jongen woonde. Het zou gemakkelijk zijn om Jobim vooral te herinneren als de componist van The Girl from Ipanema. Daarmee doe je hem echter ernstig tekort. Zijn betekenis voor de muziek is veel groter. Jobim bracht verschillende muzikale tradities bij elkaar zonder dat ze hun eigen karakter verloren. Zijn muziek is Braziliaans zonder folkloristisch te worden. Ze is harmonisch verfijnd zonder zwaar te klinken. En ze is beïnvloed door jazz zonder ooit Amerikaanse jazz te worden. Dat is misschien precies wat Stan Getz zo aantrok. Getz had zelf een leven geleid waarin muzikale grenzen voortdurend verschoven. Zijn familie kwam vanuit Europa naar Amerika; hij woonde later in Scandinavië en keerde daarna terug naar de Verenigde Staten. Jobim kende een vergelijkbare culturele vermenging, maar vanuit een andere richting. Zijn familie kwam vanuit Portugal naar Brazilië. Hij groeide op met de muziek van Rio. Hij bestudeerde Europese klassieke muziek. Hij luisterde naar Amerikaanse jazz. En uiteindelijk ontmoette hij een Amerikaanse saxofonist die zijn muziek over de hele wereld zou helpen verspreiden.
2 mannen, 8 dagen
Het blijft een prachtig gegeven dat Getz en Jobim vrijwel exact even oud waren. Jobim werd geboren op 25 januari 1927. Getz op 2 februari 1927. Twee kinderen uit families met Europese emigratiegeschiedenissen. Twee jonge mannen die uitgroeien tot musici, ieder vanuit een totaal andere culturele omgeving. En uiteindelijk ontmoeten zij elkaar in New York. Niet om elkaars muziek te vervangen, maar om haar samen verder te brengen. Misschien is dat wel de essentie van Jobims muziek. Hij schreef muziek over Brazilië die de wereld kon begrijpen, zonder dat Brazilië eruit verdween. Zijn melodieën reisden van Rio naar New York en vervolgens naar alle uithoeken van de wereld. En dankzij Stan Getz kregen ze een stem die voor miljoenen luisteraars herkenbaar werd. Tom Jobim overleed in 1994 in New York. Maar de reis die eeuwen eerder begon, toen een voorvader vanuit Portugal naar Brazilië vertrok, eindigde daar niet. De muziek reisde verder. Van Portugal naar Brazilië. Van Brazilië naar Amerika. Van Jobim naar Getz. En van daaruit naar de wereld.